Uit nieuw onderzoek van ActionAid onder 65 landen blijkt dat klimaatgevoelige landen dit jaar ongeveer 65% van hun overheidsinkomsten aan schulden zullen besteden, waardoor er weinig overblijft voor aanpassingsmaatregelen.
ActionAid publiceerde op 16 september nieuw onderzoek waaruit blijkt dat klimaatgevoelige landen ongeveer 25 keer meer uitgeven aan schuldaflossing dan aan klimaatmaatregelen. De organisatie onderzocht 65 van de meest kwetsbare landen. Naar verwachting zal de schuldendienst in deze groep in 2026 65% van de overheidsinkomsten opslokken.
Het rapport is het vierde in de jaarlijkse serie 'How the Finance Flows' van ActionAid. Het concludeert dat 93.5% van de meest klimaatgevoelige landen in financiële nood verkeert of het risico loopt in financiële problemen te komen door schulden. Als gevolg hiervan worden budgetten voor aanpassing aan klimaatverandering, gezondheidszorg en onderwijs door schulden onder druk gezet, terwijl de gevolgen van klimaatverandering juist toenemen.
Teresa Anderson, wereldwijd verantwoordelijk voor klimaatrechtvaardigheid bij ActionAid International, zei dat regeringen slechts een fractie overhouden van wat ze ophalen. "Ze krijgen maar een derde van het geld dat ze daadwerkelijk ophalen", zei ze. Ze voegde eraan toe dat een groot deel van de schuld is aangegaan onder "zeer oneerlijke, illegitieme voorwaarden".
De schuldenstroom is vele malen groter dan de steun via subsidies.
Het rapport vergelijkt ook de geldstromen die voortvloeien uit schulden met de steun in de vorm van subsidies. Het concludeert dat de terugbetalingen van schulden door het mondiale Zuiden de klimaatfinanciering in de vorm van subsidies van rijke landen met ongeveer 225 keer overtreffen. Met andere woorden, het geld dat deze landen verlaten is veel groter dan het geld dat binnenkomt om hen te helpen zich aan te passen.
De valutadruk verergert de situatie. Veel van deze overheden lenen geld in dollars of andere harde valuta, terwijl ze wel belastingen in hun eigen valuta innen. Wanneer er een overstroming of droogte plaatsvindt, trekken investeerders vaak hun geld terug en verzwakt de lokale valuta.
Kevin Gallagher, directeur van het Global Development Policy Center van de Boston University, legde het domino-effect uit. Een zwakkere munt betekent dat overheden "veel meer lokale valuta moeten vinden om hun schulden te betalen", zei hij. Daardoor leunen sommige landen meer op de export van grondstoffen, waaronder fossiele brandstoffen, om buitenlandse valuta te verdienen.
Zambia laat de druk voelen
Zambia is een treffend voorbeeld. Het land werd in 2023 en 2024 getroffen door een ernstige El Niño-droogte, die de oogsten en de waterkrachtproductie aantastte. Desondanks besteedt het land dit jaar meer dan 60% van zijn overheidsbegroting aan de aflossing van schulden.
Daarentegen is slechts 0.32% van de Zambiaanse begroting bestemd voor klimaatbestendigheid en -adaptatie. Michael Mwansa, themaleider klimaatrechtvaardigheid bij ActionAid Zambia, zei dat de droogte sommige gezinnen tot wanhopige maatregelen heeft gedreven. Hij wees op een toename van kindhuwelijken, omdat gezinnen op zoek zijn naar middelen om te overleven.
Mwansa betoogde dat het kwijtschelden van de Zambiaanse schuld de regering de ruimte zou geven om de klimaatcrisis aan te pakken. Het zou de regering ook de mogelijkheid bieden om andere publieke diensten te financieren, zei hij.
Een maximum van 10% op terugbetalingen
Het belangrijkste voorstel van ActionAid is een maximumgrens. Volgens het rapport mag geen enkel klimaatgevoelig land meer dan 10% van zijn nationale inkomsten besteden aan de aflossing van buitenlandse schulden. Om dat niveau te bereiken, zouden schulden die niet kunnen worden terugbetaald, moeten worden kwijtgescholden of zouden de voorwaarden moeten worden heronderhandeld om de schuld te verlagen.
De weg ernaartoe is echter niet eenvoudig. Gallagher merkte op dat de meeste van deze landen hun schulden hebben bij multilaterale kredietverstrekkers zoals de Wereldbank en de Aziatische Ontwikkelingsbank. Hij waarschuwde dat een volledige kwijtschelding de kredietwaardigheid van die banken zou kunnen schaden en toekomstige leningen duurder zou kunnen maken.
Niranjali Amerasinghe, uitvoerend directeur van ActionAid USA, gaf toe dat de huidige politieke wil beperkt is. Desondanks zei ze dat het doel is om landen in staat te stellen een evenwicht te vinden tussen een eerlijke terugbetaling van hun schulden en de uitgaven die ze nodig hebben.
De spanning loopt op in aanloop naar de najaarsbijeenkomsten.
De bevindingen komen voorafgaand aan de jaarlijkse bijeenkomsten van het IMF en de Wereldbank en COP31 later dit jaar. De financiering voor aanpassing aan klimaatverandering schiet al ver tekort, zoals eerdere analyses van de aanpassingskloof al aantoonden. ActionAid stelt ondertussen dat actie tegen de schuldenlast een van de meest haalbare klimaatmaatregelen zou kunnen zijn.
Voor schuldeisers is de vraag of ze schulden en klimaatverandering als één probleem beschouwen. Voor klimaatgevoelige landen zal het antwoord bepalen hoeveel ze kunnen uitgeven aan de bescherming van de bevolking tegen overstromingen, droogte en hitte.
