પરમાણુ કચરો નીતિ નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય, રોય પેયન
આબોહવા પરિવર્તનના સંદર્ભમાં પરમાણુ ઊર્જાને વધુને વધુ જોવામાં આવી રહી છે - જે 'હંમેશા ચાલુ' ઓછી કાર્બન ઊર્જાના મોટા જથ્થાના મુખ્ય સ્ત્રોત તરીકે જોવામાં આવે છે. જો કે, 'પરમાણુ પુનરુજ્જીવન'ના વિરોધીઓ દલીલ કરે છે કે ઉત્પન્ન થતા કચરાનો સામનો કરવા માટે કોઈ યોજના નથી.
આ દાવો થોડો ગેરમાર્ગે દોરનારો છે. પરમાણુ પુનરુજ્જીવન થશે કે નહીં તે ધ્યાનમાં લીધા વિના, દરેક દેશ પાસે પહેલેથી જ એક યોજના છે, અથવા તે જ ઉકેલ - ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય નિકાલ - માટે કામ કરી રહ્યો છે જે પહેલાથી જ અસ્તિત્વમાં છે. જો કે, એ વાત સાચી છે કે વિશ્વભરમાં મોટાભાગના ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય નિકાલ કાર્યક્રમો ધીમા ગતિએ ચાલી રહ્યા છે અથવા અટકી ગયા છે - કારણ કે જેઓ દાવો કરે છે કે કોઈ યોજના નથી તેઓ સક્રિયપણે તે યોજનાઓનો વિરોધ કરી રહ્યા છે જેનો તેઓ દાવો કરે છે કે અસ્તિત્વમાં નથી.
આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય સંમત થયો છે કે ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય નિકાલ - કચરાને ભૂગર્ભમાં ઊંડા દફનાવવો, અને કિરણોત્સર્ગીતા ક્ષીણ થતાં ખડકને કુદરતી રક્ષણાત્મક અવરોધ પૂરો પાડવાની મંજૂરી આપવી - 100,000 વર્ષ સુધી ઝેરી રહેલ કચરાનું સંચાલન કરવા માટે શ્રેષ્ઠ ઉપલબ્ધ/ઓછામાં ઓછું ખરાબ પર્યાવરણીય ઉકેલ છે.
વધુ પ્રશંસનીય વાત એ છે કે, આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય પણ સંમત થયો છે કે પરમાણુ કચરાને દફનાવવા માટે સ્થળ પસંદ કરવું એ આવી સુવિધા ધરાવતા સમુદાયની 'સંમતિ' સાથે હોવું જોઈએ. આ અભિગમ પારદર્શિતા અને જવાબદારી વધારી શકે છે, પરંતુ 'સંમતિ'નું અર્થઘટન અને અમલીકરણ કેવી રીતે થાય છે તે સ્થાનિક સામાજિક અને રાજકીય પરિબળો દ્વારા સંચાલિત, દેશથી દેશમાં બદલાય છે.
રાજકીય પ્રક્રિયામાં અને નિર્ણય લેવામાં જાહેર ભાગીદારીમાં ઉચ્ચ સ્તરનો વિશ્વાસ ધરાવતા દેશો (દા.ત. ફિનલેન્ડ અને સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ) રાજકારણીઓ અને સરકારના બહુવિધ (ઘણી વખત સ્પર્ધાત્મક) સ્તરો (દા.ત. યુકે, યુએસએ) માં ઓછા સ્તરનો વિશ્વાસ ધરાવતા દેશો કરતાં તેમની યોજનાઓમાં વધુ આગળ હોય છે. પરંતુ 2025 દરમિયાન, પરમાણુ ઊર્જા ધરાવતા અથવા વિચારણા કરતા દરેક દેશમાં પ્રગતિની અપેક્ષા છે.
વિશ્વનો એક ટૂંકો પ્રવાસ દર્શાવે છે:
- ફિનલેન્ડ વૈશ્વિક સ્તરે અગ્રણી માનવામાં આવે છે, તેની ભૂગર્ભ સુવિધાનું બાંધકામ પહેલાથી જ ચાલી રહ્યું છે
- 2024 દરમિયાન સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ અને કેનેડા વર્ષોની ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય તપાસ અને સમુદાય ચર્ચાઓ પછી, તેમના સંબંધિત સ્થળોના સ્થાનોની જાહેરાત કરી - જોડાયા ફ્રાન્કઇ અને સ્વીડn, જેમણે પહેલાથી જ તેમની સાઇટ્સ ઓળખી લીધી હતી
- જાપાન અને UK ઘણા સમુદાયો સાથે ચર્ચા કરી રહ્યા છે, અને પ્રારંભિક ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સર્વેક્ષણો કરી રહ્યા છે
- જર્મની યોગ્ય ભૂસ્તરશાસ્ત્ર ધરાવતા વિસ્તારોમાં સમુદાયો સાથે ચર્ચાઓને સંકુચિત કરવા માટે ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સધ્ધરતાનું મૂલ્યાંકન કરી રહ્યું છે
- EU દેશો પોતાની યોજનાઓ વિકસાવી રહ્યા છે, કેટલાક સુવિધા શેર કરવા માંગે છે, પરંતુ હજુ સુધી કોઈ ચોક્કસ સ્થળો ઓળખવામાં આવ્યા નથી.
- ચાઇના અને રશિયા દૂરના અને મોટાભાગે નિર્જન વિસ્તારોમાં સ્થાનો પસંદ કરી રહ્યા છે, જેમાં ચીન સંપૂર્ણ સુવિધા બનાવવાના પુરોગામી તરીકે ભૂગર્ભ પ્રયોગશાળા બનાવી રહ્યું છે.
- તાઇવાન અને દક્ષિણ કોરિયા તેમના કાયદાઓની સમીક્ષા કરી રહ્યા છે અને તેમના નીતિ અભિગમને સુધારી રહ્યા છે
- ઉભરતા પરમાણુ રાજ્યો આફ્રિકા, એશિયા, મધ્ય પૂર્વ અને દક્ષિણ અમેરિકા (દા.ત. કેન્યા, નાઇજીરીયા, ફિલિપાઇન્સ, ભારત, સાઉદી અરેબિયા, આર્જેન્ટિના) પ્રસ્તાવિત પરમાણુ પ્લાન્ટની તૈયારીમાં પરમાણુ કચરાના નિકાલ માટે નિયમો અને કાયદાઓનો મુસદ્દો તૈયાર કરી રહ્યા છે.
- આ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ વિશ્વની એકમાત્ર કાર્યરત ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સુવિધા (ફક્ત સંરક્ષણ પરમાણુ કચરા માટે) ધરાવે છે, પરંતુ નાગરિક કચરા માટે સ્થળાંતર પ્રક્રિયાને તાજું કરવા માટે નવા કાયદાની જરૂર છે, જેમાં દ્વિપક્ષીય કોંગ્રેસનલ સર્વસંમતિ સફળતાપૂર્વક બનાવવા માટે વધતા પ્રયાસો સાથે - જોકે આવનારા ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રનો અભિગમ હજુ સ્પષ્ટ નથી, પ્રભાવશાળી પ્રોજેક્ટ 2025 આ કાર્યક્રમ ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય નિકાલને ટેકો આપે છે અને પ્રગતિ કરવાની તાત્કાલિક જરૂરિયાતને ઓળખે છે.
ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય નિકાલ સ્થળો
- યુએસએ ન્યુ મેક્સિકોના કાર્લ્સબેડમાં, વિશ્વની એકમાત્ર કાર્યરત ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય નિકાલ સુવિધા, પરંતુ ફક્ત શસ્ત્રોના કચરા માટે. WIPP (વેસ્ટ આઇસોલેશન પાયલોટ પ્રોજેક્ટ) નામ આપવામાં આવ્યું.
- ફિનલેન્ડ ફિનલેન્ડના દક્ષિણ-પશ્ચિમ કિનારે ઓન્કાલો સુવિધાનું બાંધકામ શરૂ થયું.
- સ્વીડન સ્ટોકહોમની ઉત્તરે આવેલા એક નાના દરિયાકાંઠાના સમુદાય, ઓસ્થમ્મરના સમુદાયે ભંડારનું આયોજન કરવા સંમતિ આપ્યા પછી સુવિધાના બાંધકામની તૈયારી.
- ફ્રાન્સ ફ્રાન્સના ઉત્તર પૂર્વમાં બ્યુરમાં, બાંધકામ પહેલાં ભૂસ્તરશાસ્ત્રનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે 500 મીટર ભૂગર્ભમાં બનાવેલ પ્રયોગશાળા.
- સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ ૧૪ વર્ષના ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય મૂલ્યાંકન અને સમુદાય ચર્ચાઓ પછી, ૨૦૨૨ માં સ્થળ પસંદ કરવામાં આવ્યું, Nördlich Lägern, જ્યુરિચની ઉત્તરે.
- કેનેડા સ્થાનિક ફર્સ્ટ નેશન વિશ્લેષણના આગલા તબક્કામાં જવા માટે સંમત થયા પછી, ગ્રામીણ પશ્ચિમ ઑન્ટારિયોમાં ઇગ્નેસની 2024 માં પસંદગી કરવામાં આવી.
તેથી, આ સંક્ષિપ્ત સારાંશ વિશ્વ પ્રવાસમાંથી પણ, એ સ્પષ્ટ થવું જોઈએ કે પરમાણુ કચરાનું લાંબા ગાળાનું સંચાલન અને નિકાલ સમગ્ર વિશ્વમાં સક્રિયપણે વિચારણા અને કાર્યવાહી કરવામાં આવી રહી છે. તકનીકી ઉકેલ હવે આપણી પાસે ઉપલબ્ધ છે. જો કે, સ્થાનિક સામાજિક અને રાજકીય પરિબળો વ્યક્તિગત રાષ્ટ્રીય ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય નિકાલ કાર્યક્રમો કઈ ગતિએ આગળ વધે છે તે નક્કી કરશે - અને નવા પરમાણુ કાર્યક્રમો કેવી રીતે આગળ વધે છે તેની પણ અસર કરશે.
આ છેલ્લું પરિબળ - સામાજિક-રાજકીય પરિમાણ - છે જેને હવે આ કચરાના નિકાલ કાર્યક્રમોને વધુ વિકસાવવાની જરૂર છે. તકનીકી રીતે, મજબૂત પર્યાવરણીય અને સલામતી કેસ બનાવવા માટે સ્થળનું ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય મૂલ્યાંકન કરવામાં 20-30 વર્ષ લાગી શકે છે - અને તે પણ, સામાજિક-રાજકીય દ્રષ્ટિકોણથી, જાહેર સમજણ અને વિશ્વાસ બનાવવા માટે.
જોકે, દરેક દેશમાં પરમાણુ ઊર્જાનો વિસ્તાર કરવો કે નહીં તે અંગેની ચર્ચાઓ ઉત્પન્ન થતા કચરાનો નિકાલ કેવી રીતે કરવો તેની સાથે અસ્પષ્ટ રીતે જોડાયેલી છે. જાહેર અભિપ્રાય નવી પરમાણુ ઊર્જાનો વિરોધ કરી શકે છે, જેથી હાલના પરમાણુ કચરાના ભંડારમાં વધારો બંધ થાય - પરંતુ આપણે હજુ પણ પહેલાથી જ અસ્તિત્વમાં રહેલા કચરાના જવાબદાર અને સલામત નિકાલ પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. એ નોંધનીય છે કે જર્મની, એકમાત્ર મુખ્ય અર્થતંત્ર જેણે ભવિષ્યમાં પરમાણુ ઊર્જાના ઉપયોગનો ત્યાગ કર્યો છે, તે એકમાત્ર દેશ છે જ્યાં રાષ્ટ્રીય ગ્રીન પાર્ટી ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય નિકાલ (હાલના, વારસાગત કચરા) ને સમર્થન આપે છે.
આ લાંબા ગાળાના નિર્ણયો છે, જે આ પેઢીએ લેવાનું શરૂ કરવાની જરૂર છે, નહીં તો આપણે ફક્ત બોજ છોડી દઈશું, જેમ કે પાછલી પેઢીઓ દ્વારા આપણને આપવામાં આવ્યું છે. ભવિષ્યના ઊર્જા મિશ્રણનો ભાગ પરમાણુ હોય કે ન હોય, આપણી પાસે નાણાકીય, પર્યાવરણીય અને આંતર-પેઢીગત જવાબદારી છે કે આપણે ગ્રહની સપાટી પરથી પહેલાથી જ અસ્તિત્વમાં રહેલા પરમાણુ કચરામાંથી સફાઈ શરૂ કરીએ.




