Theo nghiên cứu mới của ActionAid, được thực hiện trên 65 quốc gia, các quốc gia dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu sẽ chi khoảng 65% doanh thu chính phủ cho việc trả nợ trong năm nay, khiến cho nguồn lực dành cho thích ứng với biến đổi khí hậu còn lại rất ít.
Ngày 16 tháng 9, ActionAid công bố nghiên cứu mới cho thấy các quốc gia dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu chi cho việc trả nợ nhiều gấp khoảng 25 lần so với chi cho các biện pháp ứng phó với biến đổi khí hậu. Tổ chức từ thiện này đã khảo sát 65 quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Trên toàn nhóm, dự kiến chi phí trả nợ sẽ chiếm 65% tổng thu ngân sách chính phủ vào năm 2026.
Báo cáo này là báo cáo thứ tư trong chuỗi báo cáo thường niên "Dòng chảy tài chính" của ActionAid. Báo cáo cho thấy 93.5% các quốc gia dễ bị tổn thương nhất do biến đổi khí hậu đang gặp khó khăn về nợ hoặc có nguy cơ gặp khó khăn về nợ. Kết quả là, nợ nần đang làm giảm ngân sách dành cho thích ứng với biến đổi khí hậu, y tế và giáo dục trong khi tác động của biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng.
Teresa Anderson, người đứng đầu toàn cầu về công lý khí hậu của ActionAid International, cho biết các chính phủ chỉ giữ lại một phần nhỏ số tiền họ gây quỹ được. “Họ chỉ được giữ lại một phần ba số tiền mà họ thực sự gây quỹ được,” bà nói. Bà cũng cho biết thêm rằng phần lớn khoản nợ được vay trên “những điều khoản rất bất công và bất hợp pháp”.
Dòng nợ lớn hơn nhiều so với hỗ trợ tài chính.
Báo cáo cũng so sánh dòng vốn vay với hỗ trợ dựa trên viện trợ không hoàn lại. Báo cáo cho thấy rằng việc trả nợ từ các nước đang phát triển vượt xa nguồn tài chính khí hậu viện trợ không hoàn lại từ các quốc gia giàu có khoảng 225 lần. Nói cách khác, tiền rời khỏi các quốc gia này lớn hơn nhiều so với tiền đến để giúp họ thích ứng.
Áp lực tỷ giá hối đoái làm cho tình hình trở nên tồi tệ hơn. Nhiều chính phủ trong số này vay nợ bằng đô la hoặc các loại tiền tệ mạnh khác, nhưng lại thu thuế bằng chính đồng tiền của mình. Khi xảy ra lũ lụt hoặc hạn hán, các nhà đầu tư thường rút tiền ra và đồng tiền địa phương suy yếu.
Kevin Gallagher, giám đốc Trung tâm Chính sách Phát triển Toàn cầu thuộc Đại học Boston, đã giải thích về hiệu ứng dây chuyền. Ông cho biết, đồng tiền yếu hơn đồng nghĩa với việc các chính phủ phải tìm “nhiều nội tệ hơn để trả nợ”. Đổi lại, một số quốc gia sẽ dựa nhiều hơn vào xuất khẩu hàng hóa, bao gồm cả nhiên liệu hóa thạch, để kiếm ngoại hối.
Zambia cho thấy sự khó khăn.
Zambia là một ví dụ điển hình. Quốc gia này đã phải hứng chịu đợt hạn hán nghiêm trọng do hiện tượng El Niño gây ra vào năm 2023 và 2024, ảnh hưởng đến mùa màng và sản lượng thủy điện. Mặc dù vậy, nước này vẫn chi hơn 60% ngân sách chính phủ cho việc trả nợ trong năm nay.
Ngược lại, chỉ có 0.32% ngân sách của Zambia được dành cho khả năng chống chịu và thích ứng với biến đổi khí hậu. Michael Mwansa, người phụ trách chuyên đề về công lý khí hậu của ActionAid Zambia, cho biết hạn hán đã đẩy một số gia đình đến những biện pháp tuyệt vọng. Ông chỉ ra sự gia tăng các trường hợp tảo hôn khi các hộ gia đình tìm kiếm nguồn lực để sinh tồn.
Ông Mwansa lập luận rằng việc xóa nợ cho Zambia sẽ giúp chính phủ có đủ khả năng ứng phó với khủng hoảng khí hậu. Ông cũng cho rằng điều này sẽ tạo điều kiện cho chính phủ chi trả cho các dịch vụ công cộng khác.
Mức trần trả nợ là 10%.
Đề xuất trọng tâm của ActionAid là một giới hạn. Báo cáo cho rằng không một quốc gia nào dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu nên chi hơn 10% thu ngân sách quốc gia cho việc trả nợ nước ngoài. Đạt được mức đó có nghĩa là phải xóa bỏ những khoản nợ không thể trả được, hoặc đàm phán lại các điều khoản để giảm bớt số tiền phải trả.
Tuy nhiên, con đường phía trước không hề đơn giản. Gallagher lưu ý rằng hầu hết các quốc gia này đều nợ các tổ chức cho vay đa phương như Ngân hàng Thế giới và Ngân hàng Phát triển Châu Á. Ông cảnh báo rằng việc xóa nợ hoàn toàn có thể làm tổn hại đến xếp hạng tín dụng của các ngân hàng đó và khiến việc cho vay trong tương lai trở nên đắt đỏ hơn.
Niranjali Amerasinghe, giám đốc điều hành của ActionAid USA, thừa nhận rằng ý chí chính trị hiện tại còn hạn chế. Tuy nhiên, bà cho biết mục tiêu là giúp các quốc gia cân bằng giữa việc trả nợ công bằng với chi tiêu cần thiết.
Áp lực ngày càng gia tăng trước các cuộc họp mùa thu.
Những phát hiện này được công bố trước thềm các cuộc họp thường niên của IMF và Ngân hàng Thế giới cũng như Hội nghị COP31 vào cuối năm nay. Nguồn tài chính cho thích ứng khí hậu đã không đáp ứng đủ nhu cầu, như phân tích trước đó về khoảng cách thích ứng đã chỉ ra. Trong khi đó, ActionAid lập luận rằng hành động giảm nợ có thể là một trong những biện pháp khí hậu khả thi nhất hiện nay.
Đối với các chủ nợ, câu hỏi đặt ra là liệu họ có coi nợ và biến đổi khí hậu là một vấn đề duy nhất hay không. Đối với các quốc gia dễ bị tổn thương bởi biến đổi khí hậu, câu trả lời sẽ định hình số tiền họ có thể chi để bảo vệ người dân khỏi lũ lụt, hạn hán và nắng nóng.
